woensdag 27 juli 2011

Social Safari 2011 - learning from teachers again?

Last week - July 17 to 22 - I was invited to participate in the Social Safari 2011 of Kennisland Amsterdam. The key mission of Kennisland is to make Nederland more smart, the Social Safari exemplifies this in a beautiful way.

Because complex societal issues are less likely to be solved from a single perspective and by a single person, Kennisland proposes to tackle such issues by introducing the dynamics and power of groups and networks. The Social Safari team assembles 30 persons (called Tigers) from a large number of countries and with a diversity of skills and knowledge. In a single week those Tigers have to work together and finally present viable and realistic solutions to the above societal issues. An essential part of the Safari is rapid prototyping - within 24 hours all proposals and ideas must be tested in the real world. This year's Tigers were asked to prototype their proposals from Tuesday 11 pm to Wednesday 11 pm! Not that much sleep, but great fun, as one can image.

There were five clients that had complex issues we could work on: the Stedelijk Museum Amsterdam, the municipality of Amsterdam, Stichting Doen, ABC Eductional Advisors and the Network Democracy foundation. Each client stated a specific question to the Social Safari Tigers. For instance the municipality of Amsterdam attributed the issue about vandalism and safety of the squares Leidseplein and Rembrandplein, espacially at night. Based on the assumption that an excellent square always combines strong design, proper maintenance and inviting program, the Safari team put forward a program that stimulates visitors and users into a more positive relationship with the squares.

That's how the Talking Square comes in, which is a program and social media tool (@talkingsquare on Twitter, also on Facebook) to enhance more awareness of visitors and users on their behavior while they are on the Rembrandplein. The prototyping also included smart and relatively simple activities to re-focus their attention, such as Square-Twister, a real Sit-In, and Have a heart for the Square and show it. Some pictures of these nightly activities can be seen on the site of Betul Ellialtioğlu Seçkin

The Stedelijk Museum of Amsterdam enters the competition with the Rijksmuseum and the Van Gogh Musuem. Which is tough, given the fact that the Stedelijk has been closed for the last 7 years. An important issue here is how to attract more international visitors.

The Safari team proposed to turn the Stedelijk into a vibrant cultural hub, and tested with the youngsters of Blikopener the respons and reactions of international tourists on the splendid collection of Contemporary Art and Design. Also, the Brasilian Safari Tiger Laila Bergamasco conducted some research on the streets on the name, fame and reputation of the "Steddilik" (which makes a great video experience).

I joined the Safari Team on primary education, requested by ABC Onderwijsadviseurs. A former municipality organisation ABC was privatized 5 years ago and enters the market coming September 2011 without additional funding. Which seems to us something like a cold turkey from a business perspective. ABC supports teachers working on primary education schools and provides expertise and services for children that needs additional care. Some 150 persons work at ABC.

The issue ABC asked us to deal with has to do with the new law on primary education, called tailored education ("Passend Onderwijs"). Basically tailored education intends to achieve that every child, irrespective of his or her abilities, should be able to participate in regular primary education. We think that in the long run tailored education aims to minimize the number of children that will attend in specialized primary education. It does however demands additional requirements of the teachers. So ABC asked us: how may tailored education get into the heads and hearts of the teachers? Of course, competences, skills and even attitudes of teachers are involved, which is precisely a business opportunity for ABC and it's products and services.

We started with an extensive survey of the Amsterdam educational field. We interviewed the principal/director of the primary school Ru Pare in Slotervaart, spoke to several teachers both from regular and specialized primary education schools, and with people of ABC. We also did a quick scan on facts and figures with respect to primary education and tailored education. Because we didn't understand why tailored education wasn't already in the heads and hearts of teachers. As it turns out, the teachers we spoke either already worked in the spirit of tailored education or were open to such an approach. It also became quite clear that the position of ABC within the field of primary education has changed dramatically. Transforming the organization to operate within this changing educational market ABC will benefit from its resources and its networks. With respect to tailored education our three proposals may help ABC in their change.

1. Make Friends - At the moment ABC supports teachers (via the primary schools), but has not organised a network of teachers as customers. We found out that there is no network of teachers in Amsterdam at all, that functions as a platform for exchanges knowledge and experiences and voices the opinions of teachers to the outside world, beyond their own school. Our first proposal is for ABC to organize and host such network. Make friends with the teachers, which are also your customers. Use the new network of teachers also for marketing your products and services, which are by and large on the operational level. Learn from the feedback of teachers as educational professionals and improve your services and products. But most importantly, start discussing the issue of tailored education with the specialists in the field (= teachers) and search for a common perspective among and with your new friends.

We prototyped the need for and willingness of such a new network of teachers ("leerkrachtnetwerk") by means of a three hour conversation with teachers of both specialized and regular primary schools, and with educational experts. Our conclusion is that there is a need for networking of teachers and for a new role of hosting of ABC. ABC itself is already exploring the usage of networks and will participate in network sessions such as the Night of the Teacher.

2. Start Playing - At this moment in time ABC doesn't organize a group or cluster that develops new products and services. Product/service development does occur on an individual and incidental basis within ABC however. We propose for ABC to link and host network(s) of professional educational experts (teachers, but also others) with networks of parents and children. The main goal of these linked networks is to examine the future of tailored education and its consequences for schools, teachers, parents, children and ABC in the short and medium term. Exiting products and services may be improved upon and new services may be developed within these linked networks. ABC uses this educational playground from a more tactical and strategic level: where are we heading, what is needed in the short and medium term, and who will deliver what? Of course, although moderating and hosting the linked networks ABC doesn't "own" them, but may make extensive use of them from their business perspective. It's about co-creating and about starting to change.

3. Start Your Own School - for ABC the most convincing way to demonstrate the view and products/services on tailored education to the outside world and primary schools in Amsterdam! Something like practice what you preach. Our third and most daring proposal is to start the A-Z school, a regular Amsterdam primary school for children of all abilities and skills. However, the A-Z school also teaches the teachers of other primary schools in Amsterdam and further. Those teachers learn in a real-educational world how to improve on their competences and skills, supported by other people from ABC. Not in a separate training facility, but on a real primary school. With children that need good achievements and CITO-scores for their future! And with parents that want the best possible education for their children!

The A-Z school naturally embraces diversity and inclusion in education and society. It also shows how tailored education can be implemented and improved upon in the real world, with learning and growing of teachers, parents and children.

We believe ABC is perfectly capable of starting with proposals 1 & 2. We think the 3rd proposal of the A-Z school may well be placed a bit further in time. However, suppose within the next five years a the option of obtaining a primary school becomes reality, what would happen then?

PS. While writing this blog, why did I keep thinking about urban renewal, community builders ("wijkmanagers"), the national network organization LPB - Platform voor Wijkgericht Werken, the recent initiative Buurtleerplaats Eindhoven, a collaboration of Fontys Hogeschool, municipality of Eindhoven and housing association Woonbedrijf? About CITO-scores for children and its influence on classes and schools versus scores on Safety and Cohesion for neighborhoods and its influence on people and cities? About a "lifelong learning" (levenlang leren) versus "social uplifting" (sociale stijging)? Or about managing a class versus managing a neighborhood? Some things are more similar than we assume, I'm quite sure about that.

PPS. I do apologize for all mistake in words, phrases and style in the English text above. Please send any comments and suggestions that will improve this blog. 

dinsdag 26 juli 2011

Social Safari 2011 - wat leren we van leerkrachten?

Afgelopen week van 17 tot en met 22 juli mocht ik deelnemen aan de Social Safari 2011 van Kennisland te Amsterdam. Kennisland heeft als missie om Nederland slimmer te maken, de Social Safari is een prachtig voorbeeld hoe dat slimmer maken kan werken.

Je kunt complexe maatschappelijke vraagstukken niet zo maar van achter het bureau oplossen, daar heb je een groep of netwerk van mensen voor nodig. De Social Safari brengt 30 personen (Tigers) uit diverse landen met de meest uiteenlopende kennis en ervaring bij elkaar en laat hen in 1 week met realistische oplossingen komen. Bijzonder is dat de methodiek ook een stuk "rapid prototyping" bevat. In 24 uur moeten de ideeen en voorstellen van de groep ook getest worden in de werkelijkheid.

We hebben in groepen gewerkt voor vijf opdrachtgevers: het Stedelijk Museum, de gemeente Amsterdam, Stichting Doen, ABC Onderwijs Adviseurs en Netwerk Democratie. Iedere opdrachtgever had een specifieke vraag voor de Social Safari. Bijvoorbeeld de vraag van de gemeente over de overlast en onveiligheid op het Leidseplein en het Rembrandplein, vooral 's nachts. Vanuit het idee dat een goed functionerend plein altijd een samenspel is tussen ontwerp, beheer en programma, heeft de groep als oplossing ingezet op het positief beinvloeden van de gebruikers van de pleinen.

Hiervoor is het Talking Square ontwikkeld, een programma en social media tool (@talkingsquare) om bezoekers bewust te maken van hun gedrag en door slimme activiteiten (twister, sit-in, hang je hart aan het plein) hun aandacht te vast te houden. Op de website van Betul Ellialtioğlu Seçkin vind je een korte impressie van de nachtelijke prototyping op het Rembrandplein.

Het Stedelijk Museum moet de concurrentie aan met het Rijksmuseum en het Van Gogh. Lastig, temeer omdat het al 7 jaar gesloten is. De opgave is ondermeer hoe er meer internationale bezoekers geinteresseerd kunnen worden. De Safari groep stelt voor om een "cultural hub" te maken, en test met de hulp van de jongeren van Blikopener hoe toeristen reageren op de prachtige collectie Contemporary Art and Design. En laat de Braziliaanse Safari Tiger Laila Bergamasco straatonderzoek doen over de internationale bekendheid van het Steddilik (een briljante video).

Mijn Safari groep heeft zich verdiept in het basisonderwijs, op verzoek van ABC Onderwijsadviseurs. ABC is een voormalige gemeentelijke instelling die vijf jaar geleden zelfstandig geworden is en vanaf september dit jaar geen subsidie meer krijgt. ABC ondersteunt leraren van het basisonderwijs en heeft diverse expertise in huis om kinderen die extra zorg nodig hebben te helpen. Er werken nu ongeveer 150 mensen.

De vraag die ABC ons stelde heeft te maken met de nieuwe wet op Passend Onderwijs, die als uitgangspunt neemt dat ieder kind, ongeacht zijn of haar aanvullende zorgvraag, in het normale primaire onderwijs terecht moet kunnen. Ofwel, Passend Onderwijs gaat het aantal kinderen dat naar het speciaal basisonderwijs gaat verminderen. Dat vraagt wel een extra inzet van de leraren, zo denkt ABC, en vraagt ons: hoe krijgen we het Passend Onderwijs in de hoofden en harten van de leraren? Natuurlijk heeft het met houding, competenties en vaardigheden van de leerkrachten te maken, en dat is iets waar ABC hen in kan trainen en ondersteunen.

We hebben eerst uitgebreid gesproken met het veld: met de directeur van OBS Ru Pare in Slotervaart, met leraren uit zowel regulier als speciaal basisonderwijs, en daarna met ABC zelf. Ook hebben we gespeurd naar feiten en cijfers, want waarom zouden leraren deze afwerende opstelling uberhaupt hebben? De professionals die wij gesproken hebben, staan welwillend tegenover het gedachtegoed van Passend Onderwijs of zijn er zelf al mee bezig. Maar ook werd ons duidelijk, dat het speelveld voor ABC enorm is veranderd. De afgelopen 5 jaar is de organisatie al getransformeerd tot marktpartij. Nu gaat het erom om de specifieke kwaliteiten en kracht van ABC en zijn grote netwerk in Amsterdam nog meer te gebruiken. Wat betreft Passend Onderwijs kunnen onze oplossingrichtingen  hierbij helpen. Het zijn er drie.

1. Make Friends - ABC bedient de leraren via de basisscholen, maar heeft nog geen netwerk van leerkrachten georganiseerd. Sterker nog, er is nog nauwelijks sprake van een netwerk van leraren, waar kennis en ervaringen worden uitgewisseld. Onze eerste oplossing is om als gastheer van een dergelijk netwerk op te treden, zodat de leraren een stem krijgen en er wederzijds geleerd kan worden. ABC kan zo'n netwerk ook goed gebruiken om hun bestaande diensten en producten (vooral op operationeel niveau) makkelijker aan te bieden. Maar het belangrijkste is dat er zo ook een gezamenlijk gedragen visie op Passend Onderwijs gemaakt kan worden.

Om er achter te komen of er ook behoefte bij de leraren bestond om een leerkrachtnetwerk op te zetten, hebben we op woensdag dit onderdeel getest. Onze prototyping bestond uit een lang (drie uur) en diepgaand gesprek met leraren en experts, in aanwezigheid van ABC.

2. Start Playing - Op dit moment werkt ABC maar mondjesmaat en incidenteel aan product/dienst ontwikkeling. Door het samenbrengen van diverse netwerken van betrokken professionals, ouders en kinderen kan de toekomst van Passend Onderwijs en de gevolgen ervan op korte en middellange termijn verkend worden, en kunnen ontbrekende diensten en producten in een lab achtige setting ontwikkelend worden. ABC richt zich hier meer op tactisch en strategisch niveau: waar gaan we heen, wat is daar voor nodig, en wie levert wat? Zo'n Playground of Lab is geen eigendom van ABC, maar zij kunnen het wel mogelijk maken en gebruiken.

3. Start Your Own School - de meest overtuigende manier om de buitenwereld en de klanten te laten zien dat ABC echt werk maakt van Passend Onderwijs, is door het zelf ook te gaan doen. Ons derde voorstel is om naast ABC Onderwijsadviseurs een eigen A-Z basisschool op te zetten, bedoeld voor Amsterdamse kinderen (als iedere andere school) en voor de leraren van basisscholen. Deze leraren kunnen in de dagelijkse praktijk hun competenties en vaardigheden verder versterken en worden ondersteund met coaching door ABC. Het is alleen geen "droogzwemmen", de kinderen van de A-Z school moeten ook goede leerresulaten halen, want er wordt niet geexperimenteerd met hun toekomst!

De A-Z school omarmt diversiteit en "inclusion" en staat pal voor Passend Onderwijs, de kinderen en de leerkrachten. 

ABC zelf kan de eerste 2 voorstellen goed aan. Voor de A-Z school is het nog te vroeg. Hoewel - er zal toch maar een school beschikbaar komen, de komende vijf jaar.

PS. En terwijl ik deze blog schrijf, waarom moet ik toch steeds denken aan de wijkmanagers, het LPB - Platform voor Wijkgericht Werken, de recent gestarte samenwerking van de Buurtleerplaats Eindhoven van Fontys Hogeschool, gemeente en het Woonbedrijf? Aan de overeenkomst tussen de CITO-scores en de Leefbaarheid- en Veiligheidresultaten? Aan een levenlang leren en sociale stijging? Aan het managen van de klas en van de wijk? Daar zit iets, ik weet het zeker.

zaterdag 16 juli 2011

Burgerparticipatie in Twenterand - De Zwembaden

Kun je burgerparticipatie op een betekenisvolle manier gebruiken bij gemeentelijke bezuinigingen?

In deze blog beschrijf ik hoe een complex onderwerp, zoals het bezuinigen op de zeer gewaardeerde gemeentelijke zwembaden, zich goed kan lenen om samen met de samenleving aan te pakken. Maar dat gaat niet met alleen goed informeren of door een klankbordgroep in te stellen. Het gaat erom dat burgers ook echt de gelegenheid hebben en de ruimte krijgen om mee te praten en mee te werken aan een oplossing, en om een gezamenlijke visie hoe de toekomst van het zwemmen er dan uit ziet.

Mijn huidige opdracht gaat over de vier zwembaden van de gemeente Twenterand, drie buitenbaden en het binnenbad De Stamper in Vriezenveen. Het zijn - voor zwembadbegrippen - baden op leeftijd, rond de 40 jaar geleden gemaakt, waardoor de totale boekwaarden lager zijn dan de gezamenlijke onderhoudskosten. Het jaarlijks exploitatietekort is gestaag gestegen, tot ongeveer 1 miljoen Euro in 2010. Ook de bezoekersaantallen dalen en de verwachting is dat deze daling de komende jaren doorzet. Er is aanzienlijk concurrentie van zwembaden in de omgeving van Twenterand, zeker wat betreft het binnenbad. Ten slotte hebben de demografisch ontwikkelingen ook invloed op het gebruik van de voorziening zwembaden - Twenterand gaat krimpen.

Nog wat kerncijfers: aantallen inwoners (gemiddeld de helft van andere gemeenten), de hoeveelheid zwemwater (twee keer zoveel als andere gemeenten) en hoe vaak de zwembaden gebruikt worden (even vaak als in andere gemeenten). Voldoende redenen om aan de slag te gaan met de zwemvoorzieningen.

Natuurlijk hebben de vier kernen van Twenterand ieder hun eigen zwembad. Het binnenbad mag dan in Vriezenveen staan, het toeristisch interessante Den Ham heeft het karakteristieke buitenbad De Groene Jager. En de Zandstuve in Vroomshoop en de Plump in Westerhaar-Vriezenveensewijk zijn op zomerse dagen afgeladen. Maar belangrijker nog - de zwembaden zijn onderdeel van de cultuur en identiteit van de verschillende kernen en daar ga je als gemeente niet zomaar tussen kiezen. Twenterand is een nog jonge fusiegemeente (2001) van Den Ham en Vriezenveen, waardoor er door het bestuur en gemeenteraad goed gekeken wordt of alle kernen wel even goed voorzien worden. Of, zoals in de zwembaden discussie, allemaal de pijn van de bezuinigingen voelen. Niet NIMBY maar kom niet aan mijn zwembad, zo lijkt de stemming.

Werkgroep Zwembaden
In 2006 lukt het de politiek niet om tot een oplossing te komen, maar het huidige college en raad vinden nu dat er niet langer gewacht kan worden. Samen met bureau Andres cum suis worden nu drie scenario's opgesteld over de toekomst van het zwemmen in Twenterand en de mogelijkheden op tot bezuinigingen te komen. Samen, want de scenario's worden eigenlijk gemaakt door een Werkgroep van ongeveer 25 Twenteranders.

Het is een vorm van beleidsparticipatie, waarbij de deelnemers aan de Werkgroep de comakers van het advies zijn. Maar tegelijkertijd komen er in de Werkgroep ook allerlei ideeen en voorstellen op om meer gebruik te maken van de samenleving in de kernen en in Twenterand. Bijvoorbeeld door een PPS constructie aan te gaan met een lokale ondernemer / ontwikkelaar voor het ontwikkelen van een nieuw binnenbad. Of door het buitenbad De Groene Jager (maar ook andere bestaande baden) aan te bieden aan de markt of aan de lokale kernsamenleving voor beheer en exploitatie.

In de Werkgroep zijn niet alleen de kernen vertegenwoordigd, ook zitten er mensen in uit belangengroepen als de zwemverenigingen en het doelgroepzwemmen (o.m. voor gehandicapten). Maar ook geinteresseerde en betrokken burgers, die vooral zwemmen als basisvoorziening in stand willen houden. De Werkgroep kent een evenwichtige samenstelling en is niet ingedeeld naar evenredigheid van aantal kernen.

Mei 2011
In de eerste bijeenkomst half mei is afgesproken dat besluiten genomen worden door hoofdelijk te stemmen, en je kunt alleen stemmen als je er bent. Ook is de manier van informatie verstrekken afgesproken, namelijk door gebruik te maken van het digitale instrument Dropbox, waar alle (maar dan ook echt alle) informatie en beleidsstukken van gemeente en bureau Andres cs opgeplaatst is. De deelnemers kunnen hun bevindingen daar ook zelf op kwijt, om zo te delen met de anderen. Er is geen geheimhouding, iedere deelnemer mag gedurende het traject met iedereen overleggen of informatie doorgeven, ook buiten de Werkgroep. Dus alle soorten 1-2 tjes en coalities mogen gemaakt worden, en dat is natuurlijk ook volop gebeurd.

Juni 2011
Tijdens de tweede bijeenkomst half juni heeft bureau Andres cs de resultaten van de enquetes onder inwoners en gebruikers gepresenteerd, evenals de technische en financiele situatie tot en met 2010. Ook kregen de Werkgroepdeelnemers inzicht in hoe zelf scenario's te maken. Met welke criteria moet je dan rekening houden? Een belangrijk deel van de avond ging echter op aan het stemmen over de inzendingen van de Prijsvraag Toekomst Zwembaden.

Prijsvraag Toekomst Zwembaden
Aan deze Prijsvraag konden alle inwoners van Twenterand mee doen. We vroegen hen om ideeen en voorstellen over: (a) de toekomst van het zwemmen in Twenterand, (b) de mogelijkheden om de tekorten op de exploitatie te verminderen, en (c) de mogelijkheden om meer inkomsten of extra opbrengsten te generen. Het leverde meer dan 40 inzendingen op en vier prijswinnaars. De Prijsvraag was bedoeld voor inspiratie voor de deelnemers van de Werkgroep, ofwel hun mede-inwoners hebben actief meegeholpen om de Werkgroep tot drie toekomstrichtingen te brengen.

Juli 2011
Afgelopen maandagavond was de derde bijeenkomst, waar alle voorstellen, ideeen, beleidstukken en andere informatie verwerkt zijn door de Werkgroepleden, en waar uiteindelijk 9 ontwikkelingsrichtingen op de agenda stonden. Nadat alle indieners hun voorstellen kort toegelicht hadden, zijn de deelnemers met elkaar in discussie gegaan en zijn er door samenvoegen en combineren drie scenario's uitgekomen. Een scenario waarbij er geen binnenbad meer in Twenterand is maar wel vier buitenbaden, een scenario met alleen maar een nieuw binnenbad en geen buitenbaden, en een laatste met een nieuw binnenbad en een bestaand buitenbad. Hoewel het scenario met alleen maar buitenbaden niet op een meerderheid van de Werkgroep kon rekenen, is het wel een volwaardig en interessant scenario.

De echte vuurproef was twee dagen later, op afgelopen woensdagavond. Eerst zijn de uitkomsten van de Werkgroep gepresenteerd en bediscussieerd met de groep geinteresseerde inwoners. Daarna was het de beurt aan de gemeenteraad.

Informeren van de gemeenteraad
In deze Raadsinfo kon de gemeenteraad kennis nemen van de drie scenario's en het werk van de Werkgroep. Maar eerst kwam de kernendiscussie en de samenstelling van de Werkgroep aan de orde. Want waren alle kernen wel in gelijke mate vertegenwoordigd? De werkelijke vraag had moeten zijn, is de wijze van samenstellen van de Werkgroep van wezenlijke invloed geweest op het uiteindelijke resultaten, namelijk drie realistische scenario's voor de zwembaden in Twenterand? Andersom gesteld - had een evenredige vertegenwoordiging in de Werkgroep een resultaat gehaald met dezelfde hoge kwaliteit? Ik denk dat juist door evenwichtig in plaats van evenredig als uitgangspunt te nemen de gemeente Twenterand volop gebruik heeft kunnen maken van de kwaliteiten en talenten van haar inwoners. Een goede lering voor andere complexe trajecten!

Wel bezuinigen!
De discussie met de gemeenteraad gaf ook een ander inzicht. Niet alleen werd het scenario met alleen buitenbaden niet serieus genomen, ook vond een aantal gemeenteraadsleden dat er meer vernieuwende en inspirerende scenario's gemaakt hadden moeten worden. Zo werd de winnaar van de Prijsvraag aangehaald die voorstelde om een nieuw binnenbad te clusteren met allerlei andere sportaccommodaties en zo een groot sport en beweeg gebied te maken. Natuurlijk had de Werkgroep gebruik gemaakt van deze input maar ook heel scherp gekeken naar de bezuinigingsopgave, iets dat de gemeenteraadsleden even uit het oog verloren.

Stuurgroep en verder
De drie scenario's worden komende week aan de bestuurlijke stuurgroep voorgelegd voor verdere doorrekening door bureau Andres cs. Dat gebeurt deze zomer, waarna de compleet gemaakte scenario's weer in de Werkgroep komen. Bureau Andres cs is al 15 jaar werkzaam op het gebied van zwembaden in gemeenten en heeft nog nooit zo'n traject van burgerparticipatie mee gemaakt. Ook zij zijn erg onder de indruk van het resultaat van de Werkgroep Zwembaden, zowel wat betreft de inzet van de deelnemers, die ook zelf onderzoek gedaan hebben, als de mate van detaillering van de ingediende 9 voorstellen. Ook het besef bij de Werkgroep dat het om bezuinigingen gaat en de manier waarop dit verwerkt is in de scenario's heeft veel bewondering opgewekt. Ik ben erg trots dat ik zo'n groep mensen mag begeleiden!

Wordt vervolgd in september.

dinsdag 5 juli 2011

Worden MFA's ondernemingen?

Afgelopen vrijdag organiseerde het MFA Lab het congres "Ondernemen met MFA's" op de bijzondere locatie De Kamers in Amersfoort Vathorst.

Een rode draad door het programma was de noodzaak om meer ondernemerschap te krijgen in het complexe veld van maatschappelijk vastgoed. Dat is bittere noodzaak, vertelde Jos van Oord, Kamerheer van De Kamers, ondermeer omdat inkomsten in de vorm van subsidies in rap tempo afnemen. En zonder middelen is zelfs een prachtig initiatief zoals De Kamers niet zo'n lang leven gegeven.

Horeca bijvoorbeeld doet het uitstekend in De Kamers, zo vertelde Jos. Dat eten en ontmoeten goed samengaat, laat het landelijk initiatief van Van Harte Resto's zien. De diverse restaurants in achterstandswijken zijn opgezet als sociale ondernemingen, volgens een franchise formule. Let wel, de horeca functie is daarbij een instrument voor het hoofddoel van de MFA's, namelijk betekenis toevoegen voor de mensen en de buurt.

Veel eigenaren en uitbaters van MFA's zijn op dit moment op zoek naar een nieuw profiel of druk bezig met herpositioneren en herbezinnen. Maatschappelijk vastgoed dient zijn (of haar) eigen broek financieel te kunnen ophouden, en dan helpt het als duidelijk is waar de klanten zitten, hoe er "traffic" georganiseerd kan worden, wat kansrijke en duurzame manieren zijn om aan geld te komen, hoe kosten terug gebracht kunnen worden door slimmere manieren van beheer. Maar worden MFA's nu ook ondernemingen?

Marc van Leent onderscheidt drie archetypes van maatschappelijk vastgoed, beeldend verwoord als hotspots, dorpspleinen en huiskamers. Hotspots zijn scherp geprofileerde MFA's die exploitatie en programma nauw verweven hebben. Zij zijn sterk ondernemend, met een helder beeld van klantgroepen en winstgevendheid. Gastvrijheid is essentieel, hospitality management goed ontwikkeld. En bij hotspots is money echt een issue. Niks mis mee om op basis van een goed ondernemersplan geldstromen te genereren, wat weer ingezet kan worden voor die activiteiten die alleen maar geld kosten.

In het archetype huiskamers gaat juist niet veel geld om. Het zijn kleinschalige burgerinitatieven in de wijk, soms alleen maar een woning, zoals de Buurtkamers in Enschede en omgeving. Vrijwilligers met wat ondersteuning zorgen voor het programma, de ruimte wordt meestal ter beschikking gesteld door een woningcorporatie of gemeente.

De meeste MFA's kunnen echter gezien worden als echte dorpspleinen, voor de hele buurt of wijk toegankelijk, zonder een duidelijk programma en eigenlijk van iedereen. Soms met de nadruk op onderwijs (de Brede Scholen), soms op sport en bewegen, soms voor jongeren, dan weer als doorsnee wijkcentrum. Zolang de huur maar betaald wordt, maakt het de eigenaren niet uit wat er precies gebeurt.

Deze MFA's dorpspleinen hebben op dit moment veel last van teruglopende middelen - de huurders, de verenigingen en instellingen, hebben allemaal te maken met minder subsidie, en moeten kiezen tussen geld voor hun activiteiten of voor de ruimte in de MFA. Dorpspleinen lijken eigenlijk meer op bedrijfsverzamelgebouwen of zalen centra, maar dan voor niet-economische activiteiten, en met een sterke subsidie afhankelijkheid.

Groter kostenbewustzijn, betere en slimmere rekenmodellen voor beheer en exploitatie, durven kiezen wie de gebruikers of klanten moeten zijn, meer aandacht voor imago en gastvrijheid, andere manieren van inkomstenwerving, dat zijn belangrijke aspecten van de MFA's in de nabije toekomst. Een van die nieuwe doelgroepen (klanten) zijn kleinschalige ondernemers en flexwerkers in de wijk. Wat is er voor nodig om MFA's geschikt te maken om in te werken? Ofwel, wat wil de werker?

In Deventer is sinds vorig jaar het zzp-kantoor De Fabriek actief. Het is zowel werkplek als ontmoetingsplek, met andere zzp-ers of met ondernemers uit de stad en regio. De Fabriek hanteert deelnemerstarieven per maand en bedrijven kunnen een businessdesk huren - aparte spreekkamer voor hun bedrijfsactiviteiten. Fabriekers organiseren zelf inspiratie bijeenkomsten, doen sleuteldiensten en sinds kort weet de Deventer omgeving de kracht van het netwerk van zzp-ers in De Fabriek ook te vinden. Er wordt nu ook collectieve acquisitie gedaan en opdrachten wordt door een Fabrieksteam aanvaard.

De Fabriek is gehuisvest in een winkelpand van een woningcorporatie in het centrum van Deventer, dat was de optimale keuze van de twee ondernemers die De Fabriek opgezet hebben. In de toekomst hopen zij nog een mooie locatie in het Havenkwartier te bemachtigen, maar goed, er moet ook iets te wensen over blijven. Op dit moment - na 8 maanden - maakt de onderneming zwarte cijfers en blijft groeien.

Als Fabrieker ben ik er om rustig te kunnen werken, om klanten te ontvangen en te kunnen vergaderen en voor het contact met andere ondernemers. De Fabriek is perfect bereikbaar, drie minuten lopen vanaf het station en direct naast de parkeergarage. Er is draadloos internet, goede koffie en een fijne comfortabele werkplek. Online de vergaderkamers reserveren. En een flexibele deelname, geen langlopende contracten.

Een dergelijk zzp-kantoor kan natuurlijk ook in maatschappelijk vastgoed opgezet worden, en zoals ik begrepen heb tijdens het congres van vrijdag, dat gebeurt ook al op een paar plekken. Diverse MFA's kampen met tijdelijke leegstand, bijvoorbeeld omdat er geen programma overdag plaatsvindt. Wat is er dan logischer dan die beschikbare ruimte in te richten voor flexwerkers uit de wijk?

Mijn belangrijkste tip voor alle eigenaren en uitbaters van MFA's is om zoiets niet zelf te doen, maar ondernemers te zoeken die hun eigen Fabriek (of S2M of Igluu etc.) in de MFA willen gaan starten. Want extra ondernemers in je gebouw kunnen zomaar de MFA zelf ondernemender maken. Daar hoef je niet veel voor te doen.